Hogeschool van Amsterdam

Urban Technology

Overal wormenhotels of een stad vol voedselfietsen?

Onderzoekers van de HvA testen vier unieke afvalverwerkingsmethodes op maatschappelijke impact

16 jun 2020 00:00 | Urban Technology

In Amsterdam komen buurtbewoners op de hoek van de straat bij elkaar om daar hun groente, fruit en etensresten (GFE-afval) te verwerken. En in Hengelo wordt organisch afval met voedselfietsen opgehaald om te composteren. Gemeenten die dit op grotere schaal willen uitrollen, staan voor een lastige keuze: welk initiatief levert de meeste waarde op voor de stad? Onderzoekers van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) brachten de milieukundige, economische en sociale impact in kaart van vier unieke initiatieven.

Om de waarde te bepalen van diverse verwerkingsmethodes, hebben de onderzoekers in het project Re-Store een praktische tool ontwikkeld. In de tool voeg je data toe over een eigen initiatief - van type verwerking tot type brandstof en transport voor inzameling. Het maakt daarmee middels een geavanceerd rekenblad de milieukundige, economische en sociale impact van de afvalsystemen meetbaar. Bovendien brengt de tool in kaart wat nieuwe methodes opleveren wanneer het wordt opgeschaald (zie werking tool). De tool is getest bij vier praktijkcases waarin GFE-afval apart ingezameld en verwerkt wordt: voedselfietsen, wormenhotels, centrale verwerking en decentrale vergisting.

Voedselfietsen in Hengelo goed voor de buurt

Tijdens het project scheiden bijna 500 huishoudens in Hengelo hun GFE-afval in kleine groene emmers. Drie keer per week zamelen medewerkers van het Sociaal Werk Bedrijf (SWB - gespecialiseerd in werkgelegenheid en arbeids re-integratie) het organisch afval in met voedselfietsen en brengen het naar een stadstuin of andere sociale werkvoorziening. Daar wordt het GFE-afval met twee automatische composteerinstallaties omgezet tot compost.

Uit de tool komt naar voren dat het voedselfiets-project met name een positief effect heeft op de sociale samenhang in de buurt; bewoners komen vaker bij elkaar voor een praatje en ze leren meer over afval scheiden. Tevens zorgt het inzamelen met de fiets voor meer arbeidsplaatsen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Alhoewel er reductie van broeikasgassen plaatsvindt, is deze kleiner dan in de oorspronkelijke situatie waarin het GFE-afval omgezet werd tot groene energie. En hoewel de kosten hoger zijn bij voedselfiets-projecten, lijken er goede mogelijkheden om door schaalvergroting en efficiëntere inzet van middelen de kosten te reduceren.

Scenario in tool voor voedselfietsen

Wormenhotel levert sociale cohesie op

In Amsterdam staan 50 ‘wormenhotels’ van zo’n twee meter hoog. In deze bruine containers leven kilo’s wormen die hard werken om GF-afval (geen etensresten) van circa 1500 huishoudens om te zetten tot vermicompost - een mengsel van wormenpoep, schimmels, bacteriën en organisch materiaal. Buurtbewoners gooien hun afvalresten boven in het wormenhotel door een vierkant luik, wormen banen zich een weg naar de verse etensresten en breken de cellen van het afval af. En uit een laatje onderin het hotel haal je na verloop van tijd vermicompost. De buurtbewoners kunnen de vermicompost vervolgens in de eigen tuinen gebruiken. 

Ook door wormenhotels spreken buurtbewoners elkaar vaker doordat ze elkaar ontmoeten bij het hotel. Hetzelfde positieve effect geldt voor de educatieve ontwikkeling; het maakt mensen meer bewust van gescheiden afval inzamelen en de waarde van grondstoffen in afval. Uit de tool komt ook naar voren dat het apart inzamelen en verwerken van GF-afval middels wormenhotels zorgt voor een positief effect op het reduceren van broeikasgassen. Het effect is echter net als bij de voedselfietsen kleiner dan wanneer het GF-afval verbrand wordt (oorspronkelijke manier). De kosten voor het apart inzamelen en verwerken van GF-afval zijn nagenoeg gelijk. Indien meer mensen GF-afval zouden scheiden en verwerken via wormenhotels en de middelen efficiënter ingezet worden, kunnen de kosten voor het verwerken van GF-afval lager uitvallen.

Scenario in tool voor wormenhotels

Centrale verwerking in containers bij Java-eiland

Circa 1400 huishoudens zamelen in Amsterdam hun GFE-afval apart in en brengen dat naar containers op straat. Afvalverwerkers halen het afval vervolgens op om centraal te verwerken in een vergistings- en composteerinstallatie.

Uit de impactanalyse blijkt dat het verbranden van afval om daarmee stroom en warmte terug te winnen beter voor het klimaat is dan het vergisten en composteren van het GFE-afval. Stroom op biomassa vervangt op dit moment namelijk grijze stroom. Het apart verwerken van GFE-afval zorgt echter wel voor een reductie van het gebruik van diesel en kunstmest. Deze manier van inzameling levert daarnaast weer hogere kosten op. Schaalvergroting zou de kosten kunnen drukken. Het project bij Java-eiland laat qua sociale impact minder indrukwekkende cijfers zien: het heeft voornamelijk een positief effect op educatieve ontwikkeling en een beperkt effect op sociale samenhang.

Scenario in tool voor centrale verwerking Java-eiland

Decentrale vergisting met de Biogasboot

Biogas is een alternatief voor aardgas. Een biovergistingsinstallatie verwerkt organisch afval tot gas. Onderdeel van het Re-Store project is de case over het Biogasboot-project bij Café de Ceuvel in Amsterdam. Helaas zonk de boot, wat het niet mogelijk maakte met feitelijke gebruiksdata te werken. Als alternatief kozen de onderzoekers ervoor om een fictieve case op te zetten, waarbij circa 150 huishoudens hun GFE-afval inzamelen en dat verwerken bij een lokale biovergistingsinstallatie, vergelijkbaar met die van de Biogasboot. Het biogas wordt direct gebruikt als brandstof waardoor minder aardgas gebruikt hoeft te worden.

Uit het rekenmodel van de tool komt naar voren dat decentrale vergisting minder goed is voor het klimaat dan de oorspronkelijk situatie, waarbij het GFE-afval met het restafval meeging. Dit heeft met name te maken met verwachte lekkages van biogas, wat veel methaan (een sterk broeikasgas) bevat. Een deel van het biogas ontsnapt uit de installatie (lekkages op kranen, emissies uit in- en uitvoerpunten). Ook komt er minder groene stroom vanuit de verbrandingsinstallatie dan nu het geval is. Als lekkages echter uitgesloten kunnen worden en het residu van de biovergisting nutttig gebruikt wordt, zijn betere milieukundige prestaties mogelijk. Economisch gezien is het decentraal vergisten van het GFE-afval duurder. Bij schaalvergroting kunnen wel economische voordelen behaald worden, met name door het reduceren van inzamelkosten en mogelijk ook door hogere opbrengsten van het biogas.

Scenario in tool voor decentrale biovergisting

Welk initiatief opschalen?

De casestudies dienen voor bedrijven en publieke organisaties om de verschillende initiatieven objectief te beoordelen, zodat ze kunnen sturen op duurzame oplossingen voor inzamelen en verwerken van stedelijk GFE-afval. Door tegelijkertijd op drie soorten impact te evalueren, is een betere beoordeling mogelijk welk initiatief in welke vorm het best bij de doelstellingen van een consortium past.

De belanghebbenden en partners

Re-Store werkte hiervoor samen met diverse belanghebbenden in de afvalketen waarvoor de tool met impactdata nuttig kan zijn: Onderzoeksprogramma Urban Technology van de Hogeschool van Amsterdam, Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Studies (AMS), Avalex, Branche Vereniging Organische Reststoffen, BuurtCompost, De Ceuvel, Eco-cycle, Enki Energy, Gemeente Amsterdam, GroenCollect, Meerlanden, Metabolic, NDSM Energie, The Waste Transformers en TUDelft. 

* De Re-Store tool komt in functionele vorm open-source beschikbaar. Door deze in veel praktijksituaties toe te gaan passen, zal de tool verder uitgebreid en verbeterd kunnen worden.

De Week van Re-Store bij Urban Technology

Tijdens de Week van Re-Store van 15 t/m 19 juni kom je meer te weten over het tweejarig onderzoek Re-Store: de waarde van organisch afval. Van eindpublicatie tot de ontwikkelde tool, verdiepende artikelen en video’s, de hele week staat in teken van het slim benutten van GFE-afval.

Onderzoeksproject Re-Store
Lectoraat: Circulair ondernemen en ontwerpen
Nieuws: Alle Re-Store-artikelen
Eindpublicatie: Duurzaamheidsimpact bepalen en vergroten voor stedelijke initiatieven die voedselresten verwerken