Rijken hebben onvoldoende door welke schade hun leefwijze de wereld toebrengt
Nieuws
In november 2023 ontving Reint Jan Renes, lector Psychologie voor een Duurzame Stad, de prestigieuze Deltapremie. Het prijzengeld van 500.000 euro was bestemd voor een groot onderzoeksproject naar het klimaatgedrag van welvarende Nederlanders. Na twee jaar blikken Reint Jan Renes en onderzoeker Nico Benoist terug.
Wat heeft de Deltapremie jullie gebracht?
Reint Jan Renes: ‘De Deltapremie heeft ons de vrijheid gegeven om een onderwerp te onderzoeken waarvan we wisten dat het heel belangrijk was, maar dat er weinig partijen waren die daar geld aan wilden besteden: hoe duurzaam handelen de 10% welvarendste Nederlanders, van wie we weten dat ze een grote voetafdruk hebben én veel invloed? Onderzoek doen naar die groep ligt politiek gevoelig, zeker wanneer het gaat om normeren of reguleren. Dat we hier onderzoek naar kunnen doen, beleid voor kunnen ontwikkelen en bovendien voor twee jaar Nico konden aannemen was echt een cadeautje!’ Nico Benoist: ‘Daarbij trokken we, toen wij veel geld hadden, ook andere partijen aan die betrokken wilden zijn bij ons onderzoek, zoals de Turing Foundation, het lectoraat Digitale Marketing van de HvA en de Universiteit van Amsterdam. Zo konden we onder meer vragenlijstonderzoeken uitvoeren via de grote onderzoekspanels van Kantar Public en Motivaction, met representatieve steekproeven van de Nederlandse samenleving. Daar zaten ook mensen in die tot de rijkste 10% en zelfs 50 mensen die tot de rijkste 1% van de Nederlanders behoren. Normaal is het heel moeilijk om die mensen in een steekproef te krijgen.’
Wat hebben jullie tot nu toe geleerd over welvarende Nederlanders?
Benoist: ‘We zijn begonnen met literatuuronderzoek en een grote survey (opent in nieuw venster) onder de 10% rijkste Nederlanders naar wat hen anders maakt en drijft. Hieruit kwamen een aantal psychologische mechanismen naar voren die het lastig maken om het gedrag van deze groep te veranderen. Een voorbeeld is dat van pluralistic ignorance. Veel mensen, niet alleen de rijkste Nederlanders, onderschatten hoe duurzaam anderen al zijn. Ze denken bijvoorbeeld dat anderen meer vliegen en meer kleding kopen dan zij.’ Renes: ‘Dat leidt ertoe dat mensen denken: anderen vliegen toch meer dan ik, dus waarom zou ik dat minder doen?’
Benoist: ‘Welvarenden vergelijken zich het meest met mensen om zich heen, die zich vaak ook al minder duurzaam gedragen. Maar daarbinnen ook nog eens met de mensen die het slechter doen dan zij, die bijvoorbeeld nog vaker vliegen. Die neerwaartse vergelijking, een tweede psychologisch mechanisme, vinden we makkelijker.’ Renes: ‘Op andere gebieden, bijvoorbeeld sport of financiën maken we ook gebruik van neerwaartse vergelijkingen, maar daar is het meer in evenwicht met opwaartse vergelijkingen en kijken we ook naar mensen die juist goed zijn. Het klimaat is een moreel vraagstuk. Om te voorkomen dat we ons schuldig gaan voelen, vergelijken we onszelf liever met anderen die het slechter doen dan dat we ons gedrag verbeteren.’
Benoist: ‘Het derde mechanisme, entitlement, gaat over het verschijnsel dat bevoorrechten vinden dat ze meer dan anderen recht hebben om niet-duurzaam gedrag te vertonen. Het is dus het tegenovergestelde van het principe noblesse oblige.’ Renes: ‘Ja, binnen deze groep hebben prijsprikkels een giftig effect, dat noem je price entitlement. Als je een heel dure biefstuk eet, hoef je je minder zorgen te maken over duurzaamheid. Je hebt er toch voor betaald? Alleen de prijs van vlees of vliegtickets verhogen werkt dus niet, je moet ook reguleren, rantsoeneren en ervoor zorgen dat het sociaal onwenselijker wordt om te vliegen. Het gedrag moet een andere waarde krijgen in de samenleving.’
Jullie schrijven dat rijken vaker een duurzame oplossing afkopen, terwijl arme Nederlanders hun gedrag aanpassen.
Renes: ‘We zien dat bijvoorbeeld bij vervoer. Rijken kopen vaker een elektrische auto en armere Nederlanders nemen vaker de trein. Maar Nederlanders met minder te besteden kiezen daar niet per se voor uit duurzaamheidsoverwegingen, ze hebben vaak gewoon het geld niet voor een auto.’ Benoist: ‘Als armere Nederlanders die auto wel zouden willen hebben, wordt het nog belangrijker dat welvarenden met hun gedrag laten zien dat het niet wenselijk is om auto te rijden.’ Renes: ‘Exact, die auto geeft nu nog status. Het zou mooi zijn als zij bewust voor de trein kiezen, en dat uitdragen.’ Benoist: ‘Dat zien we niet alleen bij vervoersmiddelen, maar ook op het gebied van energie en wonen. Rijke Nederlanders hebben vaker warmtepompen en zonnepanelen. Aan de andere kant zien we dat armere Nederlanders de thermostaat lager moeten zetten en korter douchen. Duurzaamheidsvragen gaan daarmee ook over rechtvaardigheid.’
Zijn mensen ook intrinsiek gemotiveerd om iets voor het klimaat te doen?
Benoist: ‘Bij de Rotary hebben we onderzoek gedaan naar ecologische waarden. Eerst mochten mensen op een staand bord een houten pin prikken in de waarden die ze voorstonden. Daarna draaiden we het bord om en zagen de proefpersonen de gedragingen die daarbij hoorden. Dat matchte natuurlijk niet altijd met elkaar.’ Renes: ‘Nee, je kunt heel cynisch zijn over rijken, maar dat is onterecht. Het zijn mensen die denken dat ze vaak het goede doen, maar niet doorhebben hoe uitzonderlijk ze zijn. Ze hebben een leefwijze gekregen waarvan ze niet beseffen welke schade die de wereld toebrengt. Als je hun daar iets van kunt bijbrengen, zet je de eerste stapjes.’
Benoist: ‘We hebben daarvoor ook een andere interventie uitgevoerd. Op het 24 uur festival in Amsterdam-Zuid hebben we mensen gevraagd of ze op een weegschaal zakjes bonen konden leggen om daarmee aan te geven hoeveel ze uitstoten.’ Renes: ‘Ze moesten daarbij aangeven: ik woon zo groot, ik ga zo vaak met de auto. Daarna legden wij aan de andere kant van de weegschaal het aantal zakjes dat de gemiddelde Nederlander uitstoot.’ Benoist: ‘Zo hebben we geprobeerd het idee te veranderen dat mensen het al best goed deden. Daarop reageerden veel mensen met ongemak. Ze probeerden meteen de cognitieve dissonantie op te lossen, bijvoorbeeld door de methodiek in twijfel te trekken, hun keuzes te rechtvaardigen of op te sommen wat ze wel deden. Tegelijkertijd overwogen sommigen ter plekke bijvoorbeeld minder te vliegen of kleiner te wonen. Op dat moment leek er iets te verschuiven in hun denken, richting mogelijke gedragsverandering.’
Jullie doen veel onderzoek naar de ecologische handafdruk. Waarom is dat zo’n belangrijk begrip?
Renes: ‘De ecologische handafdruk beschrijft hoe mensen met anderen spreken over hun duurzame acties of die laten zien. Voor mij is een van de belangrijkste inzichten van de afgelopen twee jaar dat duurzaamheid veel meer een relationeel dan een individueel vraagstuk is dan we voorheen dachten. Het gaat niet alleen om: wat wil ik zelf doen? Maar ook om: hoe praat ik hier met anderen over, welke signalen geef ik? Als je je niet duurzaam gedraagt en het gesprek niet aangaat over het klimaat, doen anderen dat ook niet. Daarom is het belangrijker om erover te praten – ook al doe je nog niet alles goed – dan dat je in je eentje perfect emissievrij leeft. Zeker bij hoge inkomens zijn we nog lang niet bij “perfect gedrag”; wat je wél van welvarenden mag vragen is dat ze uitdragen wat ze belangrijk vinden.’
Voor mij is een van de belangrijkste inzichten van de afgelopen twee jaar dat duurzaamheid veel meer een relationeel dan een individueel vraagstuk is dan we voorheen dachten. Het gaat niet alleen om: wat wil ik zelf doen? Maar ook om: hoe praat ik hier met anderen over, welke signalen geef ik?
Reint Jan Renes
Lector Psychologie voor een Duurzame Stad
Waar staan jullie nu? En wat gaan jullie de komende twee jaar doen?
Benoist: ‘Na twee jaar hebben we nu een stevige basis met data over het klimaatgedrag van verschillende inkomensgroepen. We hebben inzicht gekregen in belangrijke psychologische mechanismen en eerste ervaringen met interventies. Ook hebben we een groeiend netwerk van onderzoekers en praktijkpartners gekregen.’ Renes: ‘De eerste fase, het gedrag begrijpen, is daarmee goed op gang. Nu gaan we verder met het gericht ontwikkelen en testen van interventies die niet alleen het gedrag van individuen veranderen, maar ook hun rol als rolmodel versterken.’
Deltapremie
Reint Jan Renes, lector Psychologie voor een Duurzame Stad bij de Hogeschool van Amsterdam, was een van de twee winnaars van de Deltapremie 2023. Aan de prijs is voor beide lectoren een bedrag van 500.000 euro verbonden. Deze prijs wordt eens in de twee jaar uitgereikt aan lectoren die met hun onderzoeksgroep een bijzondere bijdrage leveren aan de samenleving. De Deltapremie is een initiatief van Regieorgaan SIA en de Vereniging Hogescholen. Het was voor het eerst dat een lector van de HvA deze prijs ontvangt.