Toolkit living lab MUST helpt (sport)organisaties van de toekomst

‘Wat hebben sportverenigingen nodig voor een duurzaam en toekomstbestendig organisatiemodel? En hoe breng en houd je jongeren in beweging én aangesloten bij deze clubs? Met deze vragen startten we living lab MUST in de lente van 2023’, aldus Dennis van Vlaanderen.

Nieuw organisatiemodel

Dennis van Vlaanderen was tot en met mei 2025 labregisseur bij living lab MUST vanuit de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Inmiddels werkt hij bij Topsport Amsterdam. Hij is verantwoordelijk voor 3 programma’s waarmee structurele ondersteuning geboden wordt aan sportverenigingen en topsportorganisaties. In living lab MUST werkte hij onder meer samen met sport- en prestatiepsycholoog en onderzoeker Anne Bik, verbonden aan de HvA en Topsport Amsterdam.

Bik: ‘We startten ons onderzoek in het living lab met een samenwerking bij basketbalvereniging Apollo. Zij worstelden met lange wachtlijsten, het behouden van een gezonde bedrijfsvoering en het vinden van een evenwicht tussen aanbod voor amateursport en topsport. Zo ontdekten we dat de sportvereniging van de toekomst een andere vorm en organisatiemodel nodig heeft. Van hieruit kwamen we in contact met de maatschappelijke sportorganisatie 3x3 Unites. Hier zagen we vernieuwende strategieën.

3x3 Unites biedt gratis basketbalactiviteiten, die door jongeren zelf (na een opleiding) georganiseerd worden. De organisatie krijgt hier een vergoeding voor vanuit de gemeente en de jongeren krijgen een kans om door te groeien binnen de organisatie. Maar ze spelen op openbare veldjes en hebben daardoor veel minder kosten. De activiteiten zijn voor iedereen toegankelijk. Je kunt komen wanneer je wilt, zit nergens aan vast en er zijn geen wachtlijsten. Door hun andere verdienmodel kunnen zij wachtlijstsporters wél een plek bieden. Een samenwerking tussen traditionele sportverenigingen en maatschappelijke sportorganisaties zou dus inspirerend kunnen zijn, zo redeneerden we. Maar dan moet je de helpende onderdelen wel inzichtelijk én toegankelijk maken.’

Beweegarmoede aanpakken

Alle onderzoeksinformatie die – via gesprekken, focusgroepen en studentprojecten – binnen het living lab werd verzameld, bundelden zij daarom bij de afsluiting ervan in een overzichtelijke toolkit. Van Vlaanderen: ‘De toolkit van MUST bestaat uit 10 bouwstenen die kunnen helpen om een vereniging toekomstbestendig in te richten: van Eigenaarschap en Community building tot Persoonlijke ontwikkeling en Flexibel aanbod & lidmaatschap.’

Bik: ‘De toolkit helpt ons het living lab levend te houden. Je ziet vaak dat er een subsidie wordt aangevraagd voor een bepaalde tijd. Alle opgestarte initiatieven stoppen daarna. Wij wilden dat verenigingen en organisaties die te maken hebben met jongeren én bewegen gebruik kunnen maken van onze onderzoeksresultaten, ook als wij niet meer in de wijk aanwezig zijn.

Met de toolkit spelen we in op dé uitdaging van het moment: beweegarmoede onder jongeren. Maar het reikt verder dan dat. We willen de jeugd namelijk ook op een gezonde manier helpen om zich te ontwikkelen. Er is veel behoefte aan verbondenheid, dit kan heel mooi via sport en bewegen. Sport is een mooi middel om gezondheid te bevorderen én jongeren op persoonlijk vlak verder te brengen.’ Van Vlaanderen: ‘Een sportomgeving reikt dat niet een-op-een aan, maar biedt wel mogelijkheden om van alles te leren: van communicatie, tot sociale vaardigheden en weerbaarheid.’

Verbinding bevorderen

De mooiste bouwsteen uit de toolkit vindt Bik Community building. ‘In al onze gesprekken met jongeren kwam naar voren dat verbinding met anderen voor hen dé reden is om zich aan te sluiten bij een vereniging. Bij 3x3 Unites komen jongeren die heel goed kunnen basketballen, maar ook jongeren die op zoek zijn naar verbinding en vriendschappen.

Voor jongeren is het heel belangrijk om ergens bij te horen. Een centrale bouwsteen dus om jongeren duurzaam in beweging en aangesloten te houden. Bij iedere bouwsteen staat een helpend stappenplan. Bij de bouwsteen Community building raden we bijvoorbeeld aan om rolmodellen in te zetten of aanvullende activiteiten te organiseren. De meiden van 3x3 Unites hebben bijvoorbeeld een sociaal uurtje en een sportuurtje, dit zorgt ervoor dat ze het altijd leuk en gezellig vinden om te komen.’

Van Vlaanderen: ‘Community building is geen doel op zich, het is een middel om een doel te bereiken. Bijvoorbeeld voorkomen dat jongeren uit verveling met vuurwerk naar de Amsterdam Arena gaan. Wanneer je start met Community building in Amsterdamse wijken, kun je daarna verder met de bouwsteen Eigenaarschap. Al gauw kom je terecht bij de bouwstenen Samenwerkingsverbanden en Integratie in wijk. Je hebt in je proces wellicht ook baat bij de bouwstenen Aansluiting bij sporttrends en Inspelen op wachtlijsten. Zo kun je diverse bouwstenen met en door elkaar heen gebruiken.’

Duurzaam richting geven

De toolkit van living lab MUST is ontwikkeld in samenwerking met diverse partners. Bik: ‘Denk aan basisscholen, de gemeente, gymdocenten, jongeren, welzijnsorganisaties als Combiwel en sportorganisaties als Apollo en 3x3 Unites. Zij gaven aan dat de handvatten hen richting geven, ieder met de nadruk op het eigen vraagstuk.’ Van Vlaanderen: ‘Een gemeente is bijvoorbeeld gericht op diversiteit en integratie in de wijk, terwijl een (sport)vereniging zich focust op wachtlijsten en aanbod voor jongeren. Elke organisatie kan de bouwstenen gebruiken voor de eigen doelen en uitdagingen. De toolkit is vrij toegankelijk via de websites van de HvA, subsidiegever ZonMw en het Amsterdam Institute of Sport Science (AISS).’

Richting de toekomst wordt de toolkit verder ontwikkeld en getoetst in de praktijk. Bik: ‘Dit gaan we doen in ons nieuwe living lab Beweeg de Toekomst in Amsterdam Nieuw-West.’ Van Vlaanderen: ‘Uiteindelijk is de toolkit bedoeld als hulpmiddel voor organisaties die kinderen en jongeren in beweging willen brengen en houden én hun organisatie daarbij zo in willen richten dat ze dit duurzaam kunnen doen.’