Publieke Relaties & AI: relationeel verantwoorde inzet van generatieve AI in gemeenten

Aanleiding

Publieke organisaties staan al jaren voor de uitdaging om meer te doen met beperkte middelen. Gemeenten zoeken daarom naar manieren om processen efficiënter in te richten en tegelijkertijd goede dienstverlening te blijven bieden. Generatieve AI wordt daarbij gezien als een technologie met veel potentie.

De inzet van generatieve AI roept echter ook nieuwe vragen op. Wat gebeurt er met de relatie tussen overheid en burger wanneer een chatbot het eerste aanspreekpunt wordt? Hoe blijft een ambtenaar verantwoordelijk voor besluiten waarbij AI een rol heeft gespeeld? En welke invloed heeft dit op het vertrouwen van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties in de overheid?

Bestaande richtlijnen en wettelijke kaders bieden hiervoor slechts gedeeltelijk houvast. Ze richten zich vaak op risico's en compliance, terwijl publieke dienstverlening in de praktijk vooral vorm krijgt in relaties tussen mensen. PuReAI onderzoekt daarom hoe gemeenten generatieve AI op een relationeel verantwoorde manier kunnen inzetten.

Doel

Het project heeft als doel om gemeenten te ondersteunen bij de betekenisvolle inzet van generatieve AI, waarbij de kwaliteit van publieke relaties centraal staat. Daarbij wordt onderzocht hoe gewenste relationele kwaliteiten – zoals vertrouwen, zorgvuldigheid, toegankelijkheid en verantwoordelijkheid – kunnen worden meegenomen in keuzes rondom de inzet van AI.

Uiteindelijk moet het project leiden tot praktische handvatten waarmee gemeenten generatieve AI kunnen inzetten op een manier die publieke waarden versterkt in plaats van onder druk zet.

Aanpak

PuReAI start met het in kaart brengen van de ervaringen van gemeentelijke medewerkers die werken aan publieke dienstverlening en experimenteren met generatieve AI. Daarbij wordt onderzocht welke kansen, zorgen en dilemma's zij ervaren in hun dagelijkse praktijk.

Op basis van deze inzichten ontwikkelen onderzoekers, ambtenaren en burgers gezamenlijk een handelingsrepertoire voor relationeel verantwoorde AI-toepassingen. Dit bestaat uit hulpmiddelen zoals kaders, richtlijnen, ontwerpaanbevelingen, ethische tools, checklists en kennisproducten.

Binnen concrete gemeentelijke casussen wordt vervolgens onderzocht hoe AI-toepassingen de relatie tussen overheid en burger beïnvloeden. Hiervoor wordt gebruikgemaakt van een Research-through-Design-aanpak, waarbij bestaande hulpmiddelen worden getest, aangepast en verder ontwikkeld. Ook wordt onderzocht hoe de ontwikkelde werkwijzen duurzaam kunnen worden ingebed in gemeentelijke organisaties.

Beoogde resultaten

PuReAI ontwikkelt een praktische handleiding waarmee gemeenten richting kunnen geven aan de relationeel verantwoorde inzet van generatieve AI. Dit biedt concrete ondersteuning bij het maken van keuzes over de ontwikkeling, implementatie en toepassing van AI binnen publieke dienstverlening.

Daarnaast levert het project nieuwe inzichten op in de manier waarop generatieve AI publieke relaties beïnvloedt. Zo draagt het project bij aan een inzet van AI die niet leidt tot meer afstand tussen overheid en burger, maar juist aan een zorgvuldige, betrouwbare en mensgerichte publieke dienstverlening.

Penvoerder

De Haagse Hogeschool (HHS)

• Lectoraat Filosofie en Beroepspraktijk
  Lectoraat Change Management
  Lectoraat Civic Technology

Projectleider: Chris Detweiler
 

Hogescholen en onderzoekspartners

• De Haagse Hogeschool (HHS)
• Hanzehogeschool Groningen
• Hogeschool van Amsterdam (Responsible AI)
• Hogeschool Rotterdam
• Sprong-netwerk RAAIT

Gemeentelijke partners

• Gemeente Den Haag
• Gemeente Leiden
• Gemeente Delft
• Gemeente Rijswijk
• Gemeente Oegstgeest

Kennis- en disseminatiepartners

• Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG)
• Rathenau Instituut
• Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP)
• Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT)
• Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB)

Financiering

• RAAK-publiek