Niet AI maakt mensen overbodig, een verkeerde mentaliteit wel

Sander Schimmelpenninck schreef in de Volkskrant (opent in nieuw venster) dat AI mensen overbodig maakt en dat Big Tech uit is op onze menselijkheid. Kort door de bocht, vind ik. En hij spreekt zichzelf tegen in het stuk. Enerzijds stelt hij dat de technologie ‘man made’ is en anderzijds is het discours deterministisch: een verkooppraatje van Big Tech. 

Dat AI gebruikt en ontwikkeld wordt door mensen – niet enkel witte mannen – betekent dat er hoop is op verantwoorde keuzes en inzet. Bedrijven als Anthropic en OpenAI ontwikkelen, maar ze bepalen het narratief niet. Deze gedachte doet weinig eer aan alle organisaties, professionals, onderzoekers en beleidsmakers die werken aan verantwoorde AI-toepassingen.

De goede toepassingen van AI zijn er, je moet ze wel willen zien 

Wie geen zinnige toepassing van AI ziet, heeft niet goed genoeg gekeken. Onderzoek onder klantenservicemedewerkers die met AI-ondersteuning werkten liet zien dat ze productiever werden, sneller leerden, en met meer plezier werkten. Bij het Nederlandse ZorgDomein nam een chatbot (Zoë) de saaie, vervelende taken van medewerkers over. Effect: meer efficiëntie en meer tevredenheid. Die efficiëntiewinst zou zich kunnen vertalen naar minder mensen. In de praktijk zie je dat vaak niet gebeuren. Het werk wordt uitdagender in plaats van dat het verdwijnt. 
 

Voor we verder gaan, een kleine kanttekening: AI is een ruim begrip. Schimmelpenninck schrijft over LLM's, over ChatGPT. Maar machine learning wordt ook gebruikt voor fraudedetectie of voor het slimmer inzetten van MRI-scanners. Ook dat is AI, en het werkt. 

Erken de gevaren, stop met determinisme 

Dat betekent niet dat we klakkeloos achter Big Tech aan moeten lopen, en dat AI overal de oplossing voor is. Natuurlijk moeten we de gevaren erkennen. De gevolgen voor het milieu. De aanwijzingen dat AI ons kritisch denkvermogen aantast. De intensivering van werk. En dat organisaties deze ontwikkeling misbruiken voor AI-washing, een mooi excuus om mensen te ontslaan. Dat stemt niet hoopvol. 
 

Maar kijk wat er gebeurt met de organisaties die AI inzetten om mensen te vervangen: die vangen bot. Klarna moest het ontslag van zevenhonderd klantenservicemedewerkers terugdraaien omdat de AI niet leverde wat beloofd was. Dezelfde technologie, hetzelfde soort werk, een totaal andere uitkomst dan bij ZorgDomein. Het is dus niet de technologie die het verschil maakt. En ook niet Big Tech. Het is een mentaliteit. 

Waar hebben we AI voor nodig? 

De luxe om technologie en innovatie helemaal naast ons neer te leggen hebben we simpelweg niet. Schimmelpenninck vraagt zich af waarom we AI überhaupt nodig hebben. Kijk bijvoorbeeld naar de zorg. De komende jaren loopt de werkdruk daar op door personeelstekorten en vergrijzing, met desastreuze gevolgen. Hoe gaan we dat te lijf zonder deze technologie? Een deel van het werk is straks niet meer goed te doen zonder. En misschien, zoals de Franse econoom Thomas Piketty (schrijver van bestseller 'Kapitaal in de 21ste eeuw') zich afvraagt, willen we een deel van dat werk ook helemaal niet meer doen...
 

Dat vraagt om een mensgerichte, verantwoorde inzet en ontwerp van AI. Onderzoekers op het gebied van werk en AI zijn het daarover eens. Want ja, AI is man made: gemaakt door de mens, ingezet door de mens, gebruikt door de mens. Onze invloed op de ontwikkeling is misschien beperkt. De implementatie bepalen we wel zelf. 
 

Laten we de vraag van Schimmelpenninck daarom minder dystopisch stellen. Niet: waarom hebben we AI nodig. Maar: waarvoor hebben we AI nodig? Soms is het antwoord dat AI iets oplost. Vaak ook niet. We moeten bewust kiezen. Als individu, maar net zo goed binnen teams, organisaties, beroepen en als samenleving. 
 

AI is geen natuurverschijnsel. Dus tijd om je ermee te bemoeien waar je kunt. Betrek medewerkers en burgers bij de besluitvorming en spreek je uit, want daar wordt de inzet en het ontwerp van AI alleen maar beter van. Begin bij de behoefte van de werknemer, de klant, de patiënt, de student. Ontwerp van daaruit verder. De techniek mag niet bepalen. 
 

Laten we niet wegkwijnen in zorgen, maar deze ontwikkeling aangrijpen om de samenleving beter te maken. Want als wij het niet vormgeven, doet Big Tech het voor ons. 
 

Hannah Berkers (opent in nieuw venster) focust op een mensgerichte aanpak van technologische verandering. Ze onderzoekt hoe AI invloed heeft op werk, met aandacht voor identiteit en ontwikkeling, en hoe er betere keuzes gemaakt kunnen worden zodat technologie de kwaliteit van werk niet afbreekt maar versterkt. Berkers onderzoekt de invloed van technologie op goed werk en welzijn.