Gemeenteraadsverkiezingen: Bij grootschalige stedelijke crisis dreigt een kwart niet mee te komen
Nieuws
Als Amsterdam overstroomt of plat ligt door een cyberaanval, kunnen bijna alle Amsterdammers zich redden – volgens het stadsbestuur. De gemeente zal zich concentreren op de 5 procent die dat niet kan: dat zijn zo’n 50 duizend mensen. Het zijn met name mensen zonder netwerk en afhankelijk van (verpleeg)zorg. De rest van de stad moet veerkracht tonen en naar elkaar omkijken. Samen voorbereiden, contact met elkaar houden, elkaar helpen en delen. Maar politiek Amsterdam denkt te makkelijk over de steun die Amsterdammers elkaar kunnen geven bij een crisis, stelt Lex Veldboer, lector Stedelijk Sociaal Werk.
Het beeld van een stad die naar elkaar omkijkt rijst op uit de Staat van de Stad 2025 (opent in nieuw venster). Daarin refereert burgemeester Halsema impliciet aan een ‘Whole of Society’-aanpak, waarbij alle maatschappelijke geledingen gemobiliseerd worden om voor, tijdens en na een crisis veerkracht te tonen. Het is de vraag of de inschatting van de burgemeester realistisch is. Landelijk stelt bijvoorbeeld 13 procent van de Nederlanders dat ze geen beroep op buren willen of kunnen doen tijdens een crisis. In stedelijke gebieden is dit percentage nog een stuk hoger. Dat hangt er onder andere mee samen dat Amsterdam met 23 procent een zeer groot aantal ‘netwerkloze’ eenzamen telt. Een deel van hen behoort tot de groep van 11 procent zeer kwetsbare bewoners met een stapeling van problemen en weinig toegang tot sociale netwerken en instanties.
Landelijk stelt 13 procent van de Nederlanders dat ze geen beroep op buren willen of kunnen doen tijdens een crisis. In stedelijke gebieden is dit percentage nog een stuk hoger.
Lex Veldboer
Lector Stedelijk Sociaal Werk
Samenredzaamheid
En is veel samenredzaamheid onder Amsterdammers tijdens een crisis wel zo vanzelfsprekend? Ontegenzeggelijk is er vaak meer altruïsme in moeilijke tijden, maar laten we niet vergeten dat tijdens de Coronacrisis er ook veel verdeeldheid heerste. Al met al redeneert de lokale overheid wat al te gemakkelijk over 95 procent samen- en zelfredzamen.
Gelukkig zien we in de lokale verkiezingsprogramma’s en het landelijke coalitieakkoord veel aandacht voor het versterken van sociale cohesie als middel voor meer veerkracht. Extra gelden worden uitgetrokken voor de sociale basis van buurten als ontmoetingsplaats en voor buurthuizen en bibliotheken als noodsteunpunten voor informatie en vragen tijdens een crisis. Er worden op lokaal niveau ook belangrijke stappen gezet voor het versterken van buurtnetwerken en van ‘weerbare wijken’. Met steun van zowel publieke (Veiligheidsregio’s) als private partijen (Albert Heijn, Deloitte en het Rode Kruis) gaan bewoners vooraf in gesprek over zaken als noodhulp, behoeftige buren en potentieel onveilige situaties.
Verleggen van geldstromen
Die zinnige plannen worden echter niet consequent doorgetrokken. Het nieuwe kabinet bezuinigt omwille van meer defensiebudget (‘warfare’) tegelijkertijd ook veel op ‘welfare’. Bij de Europese Unie zien we hetzelfde fenomeen: grote teksten over sociale veerkracht, maar ook flinke bezuinigingen op sociale programma’s voor maatschappelijke uitdagingen en het verleggen van geldstromen naar de defensie-industrie. Zulke bezuinigingen op sociale zekerheid en zorg ondermijnen de zelf- en samenredzaamheid. Een groeiende ongelijkheid in inkomen en gezondheid resulteert bij groepen in kwetsbare posities steevast in minder weerbaarheid, afnemende sociale en democratische betrokkenheid en meer doemdenken en polarisatie. Sla het rapport Ondervertegenwoordigd Amsterdam (opent in nieuw venster) er maar eens op na.
Is het genoeg?
Aan de ene kant zien we dus lokale investeringen in samenredzaamheid, die aan de andere kant weer teniet worden gedaan. Kunnen we als stad wel toe met zulke kleinschalige sociale initiatieven en met Europa en de landelijke overheid hoofdzakelijk als (wapen)schild? Als er te weinig sociaal fundament onder ligt, vrees ik van niet. Zonder een veel sterker beleid voor sociale verbindingen zal het in de stad moeizaam lukken om de ‘whole of society’ te mobiliseren. Dan zullen vooral ‘the winners of society’ geactiveerd raken: groepen stedelingen die toch al weerbaar zijn en die al een netwerk hebben.
Leunen op sociale professionals
We zullen voorafgaand aan een crisis in aandachtswijken nog meer dan nu op sociale professionals en informele sleutelfiguren moeten leunen om een deel van de teruggetrokken personen en groepen te bereiken die niet snel bij de grootste supermarkt van Nederland komen, en die nu samenwerking met de mainstream van de samenleving vermijden. Maar als het herbewapenen van Nederland en Europa betekent dat de sociale zekerheid verder wordt ontmanteld, dan is het voor deze lokale actoren werken tegen de klippen op en wordt een weerbare sociale stad een steeds moeilijkere opgave. Voor de burgemeester, raadsleden, professionals en sleutelfiguren wacht dan een zware taak om bij een crisis met weinig middelen niemand in de steek te laten.
Over Lex Veldboer
Lex Veldboer is lector Stedelijk Sociaal Werk en wetenschappelijk directeur van het HvA Centre of Expertise Rechtvaardige Stad. Als onderzoeker gaat zijn aandacht uit naar het versterken van het sociaal werk in wijken met veel sociale uitsluiting en armoede, een geringe sociale organisatie en veel organisatorische complexiteit. Hij zet zich in voor het versterken van de sociale basis en het tegengaan van stedelijke ongelijkheid.