Circulair ontwerpen: zo helpt de HvA ontwerpers en bedrijven

Waarom moeten we producten anders ontwerpen voor een circulaire economie?

‘In een circulaire economie is het doel om grondstoffen zo lang mogelijk en zo hoogwaardig mogelijk te gebruiken. Dat begint bij het ontwerp van producten. Veel producten zijn nu nog zo gemaakt dat ze moeilijk te repareren zijn en je ze dus moet vervangen als ze stuk gaan. Dat was voor fabrikanten lange tijd een interessant verdienmodel, maar het past niet meer bij de toekomst. Ook omdat regelgeving een steeds belangrijke rol speelt (zie kader). Dat stimuleert bedrijven om al in het ontwerp beter na te denken over materialen, onderhoud en hergebruik.'

Wat betekent circulair ontwerpen in de praktijk voor producten en materialen?

‘Circulair ontwerpen betekent dat het productontwerp ervoor zorgt dat producten langer meegaan, makkelijker te onderhouden en repareren zijn en je onderdelen eenvoudig kunt vervangen. Een koffiezetapparaat is nu bijvoorbeeld lastig open te maken, terwijl vaak juist de standaardonderdelen kapotgaan. Ook upgrades moeten mogelijk zijn, zodat producten kunnen meegroeien met nieuwe standaarden of wensen. Daarnaast zouden ontwerpers vaker kunnen kiezen voor gerecyclede en hernieuwbare materialen.’

Gaan we producten in een circulaire economie ook anders gebruiken?

‘Bij circulair ontwerpen denk je ook na ook over hoe een product gebruikt wordt. Soms is het efficiënter als meerdere mensen hetzelfde product gebruiken, omdat het dan beter wordt benut. Denk aan autodelen of initiatieven zoals een library of things, waar je bijvoorbeeld een boormachine of statafel kunt lenen bij de gemeente, in plaats van ze zelf te bezitten.

‘Ook zie je steeds vaker producten als dienst. Een bekend voorbeeld is de wasmachine via een abonnement: je koopt hem niet, maar betaalt voor het wassen, terwijl de fabrikant eigenaar blijft van de machine. Die heeft er dan belang bij dat het apparaat lang meegaat en goed te repareren is. Dit soort modellen veranderen de relatie tussen producent en gebruiker en kunnen helpen om producten intensiever en duurzamer te gebruiken.’

Wat doet de HvA om circulair ontwerpen te stimuleren?

‘We hebben bijvoorbeeld de Rethink-aanpak (opent in nieuw venster) bedacht, om ontwerpers en bedrijven te helpen om opnieuw na te denken over hun product. Centraal staat niet het product zelf, maar de behoefte van de gebruiker. Welke functie moet een product eigenlijk vervullen? Op basis daarvan kun je bepalen wat de beste circulaire oplossing is. Misschien kan een product wel zonder verpakking, of is een herbruikbare verpakking handiger. En soms kan een deelsysteem beter werken, zoals bij deelauto’s, die meerdere mensen kunnen gebruikers.

‘Daarbij is het de kunst om rekening te houden met alle partijen, zoals producenten, leveranciers en eindgebruikers. In ons onderzoek Rethinking Packaging Systems kijken we bijvoorbeeld naar hervulbare verpakkingen voor cosmetica. Daarbij speelt ook de vraag hoe je verpakkingen kunt standaardiseren en tegelijkertijd ruimte kunt houden voor merken om zichtbaar te blijven. Zo maakt inkt verpakkingen lastig recyclebaar, maar kun je met een duurzamere kartonnen sleeve ook informatie voor gebruikers een plek geven.’

Wat te doen met bestaande producten die nog niet circulair zijn ontworpen?

‘We zijn nu nog omringd door producten die niet zijn ontworpen voor hergebruik of recycling, maar die wel waardevolle materialen bevatten. Daar komt het idee van repurpose in beeld. Bij repurpose krijgen afgedankte materialen, onderdelen of producten een nieuwe toepassing. Zo kun je de levensduur verlengen, maar in een andere functie. Denk aan een vintage telefoon die wordt getransformeerd tot designlamp, een oude fietsband die dient als riem en tapijtresten als basis voor een akoestisch wandpaneel. Zeker voor het creëren van unieke producten is dat heel interessant. Voor wie inspiratie wil opdoen, hebben we een database met meer dan honderd voorbeelden van repurpose gemaakt.’

Wat vraagt repurpose van ontwerpers?

‘Repurpose vraagt om een andere manier van ontwerpen. In plaats van te beginnen vanuit een productidee, start je bij het materiaal dat beschikbaar is. Zo kan resthout uit woningrenovaties of textiel uit oude producten de basis vormen voor nieuwe ontwerpen. Omdat die materialen vaak variëren in vorm en maat, is het complex en arbeidsintensief om ze op grote schaal te verwerken. Maar met computational design en digitale productietechnieken, bijvoorbeeld met robots, kun je efficiënt ontwerpen en produceren met de materialen die er zijn.

‘Voor ontwerpers en bedrijven die aan de slag willen met repurpose, hebben we een e-learning over repurpose ontwikkeld met vier tools (opent in nieuw venster) die helpen bij deze nieuwe manier van ontwerpen. Ook hebben we een online lespakket ontwikkeld voor Repurpose-ontwerpen (opent in nieuw venster) waar middelbare scholen mee aan de slag kunnen.’