Tekorten in zorg, ICT en techniek? Zonder massale omscholing redden we het niet

Nederland loopt vast als werkenden zich niet massaal om- en bijscholen, zo benadrukte het Sociaal Cultureel Planbureau(opent in nieuw venster) onlangs. Want ons land kampt met een aantal hardnekkige tekortsectoren, waardoor om- en bijscholing nationale prioriteit zou moeten worden.

Talent droogt op

“Al deze tekortsectoren, van zorg tot onderwijs en IT, proberen zoveel mogelijk mensen naar die sector te trekken”, zegt Jorien Schreuder, die zich bij de Hogeschool van Amsterdam bezighoudt met LLO in het vakgebied ICT. “Bedrijven en onderwijsinstellingen zoeken elkaar hiervoor op in grote samenwerkingsverbanden. Maar we komen er steeds meer achter: er zijn niet meer mensen. En die gaan er ook niet komen.”

Die probleemsituatie bevestigt expert Radboud Dam van het ministerie van OCW.

“Het aantal mensen droogt op; talent wordt schaars. Dat is ten eerste problematisch voor ons verdienvermogen: we willen onze economie sterk houden. Maar ook komt de leefbaarheid in regio’s onder druk te staan. Want hoe zorg je nog voor genoeg mensen in zorg en welzijn, genoeg leerkrachten die voor de klas te staan en voldoende publieke dienstverlening om de samenleving bijeen te houden?”

Waarom is LLO, oftewel om- en bijscholing, belangrijker dan ooit om Nederland draaiende te houden?
 

“We moeten met minder mensen straks meer werk gaan verrichten”, zegt Jorien Schreuder. “Nederland zal daarom ook werknemers en studenten uit het buitenland moeten aantrekken; maar ook daarmee redden we het niet. Dat betekent dat de productiviteit omhoog moet.”

Onlangs verscheen het rapport Wennink(opent in nieuw venster), waarin ook wordt geconstateerd dat de arbeidsproductiviteit omhoog moet. Nederland zou (volgens Wennink) een aantal domeinen moeten kiezen waarmee het zich economisch kan versterken. Het rapport concludeert dat dan ook zoveel mogelijk talent naar die richtingen moet worden omgeschoold.

Radboud Dam: “Omdat we niet genoeg mensen hebben, moet je keuzes gaan maken. Dan kom je op politiek terrein: wat voor samenleving moeten we zijn in 2040 of 2050? De verwachting is dat de nieuwe regering hierin keuzes maakt.”


Het rapport Wennink wijst IT en techniek aan als de sectoren waarop Nederland met name moet inzetten en voor moet opleiden, aangezien dit onze economische groeisectoren zijn. Daarop is de kritiek wel dat te weinig aandacht uitgaat naar de maatschappelijke kant.

Dam: “Want op de gebieden zorg, welzijn en onderwijs staan we óók voor grote uitdagingen. Bovendien is het in Europa altijd goed toeven geweest vanuit sociaal en maatschappelijk oogpunt. De balans hiertussen zal zeker in de formatie terugkomen.”

De EU verwacht veel van de ‘samenwerking mens-machine’. Maakt de opkomst van AI om- en bijscholing nog urgenter?

“Om de productiviteit te verhogen, wordt veel verwacht van automatisering”, zegt Schreuder. “Van de juridische sector tot de zorg, en zelfs in sociale beroepen - overal wordt gekeken waar AI processen kan overnemen om tijd te besparen. Álle sectoren hebben dus voortaan werknemers nodig die met AI kunnen werken, en in al deze vakgebieden moeten dus mensen worden omgeschoold, en ook continu hierin worden bijgeschoold.”

Leren moet structureel onderdeel worden van werk. Waarom kan juist het hbo hier een sleutelrol spelen?

“Mensen die 10 jaar terug zijn opgeleid, hebben daar vrijwel geen kennis opgedaan van AI. Dat geldt voor alle sectoren, zelfs de ICT. Dus daar liggen grote vragen”, zegt Schreuder.

“Daar ligt een enorme kans voor de HvA, dat Make IT Work (opent in nieuw venster)in huis heeft en bedrijven al korte omscholingstrajecten biedt. We hebben alle vakgebieden binnen de hogeschool, én de lectoraten en specifieke labs op het gebied van toegepaste AI(opent in nieuw venster). Dat aanbod maakt de HvA heel geschikt om werkenden om te scholen.”

Radboud Dam: “Vanuit het ministerie van OCW kijken we: hoe kan het publieke onderwijs hier een grote rol in spelen? LLO is de laatste 30 jaar vooral een private markt geweest. Het hbo kan hierop heel goed een aanvulling bieden. Bijvoorbeeld door opleidingen modulair te maken, zodat mensen die al aan het werk zijn stukjes volgen. Of doordat je de kennis uit onderzoek via nascholing gaat ontsluiten.

Wij verkennen nu of we de wettelijke taak van hogescholen en universiteiten gericht kunnen verbreden met LLO. Hierover is in december een groot rapport verschenen, binnenkort komen we vanuit OCW met een reactie daarop."

"De opgave is nu dat véél meer mensen aan om- en bijscholing moeten deelnemen. Hoe je die deelname onder werkenden omhoog krijgt, is een probleem op zich - de leercultuur ontbreekt nog. Maar als je daar een vonk in weet te krijgen, dan moeten alle partijen kunnen bijdragen - ieder vanuit eigen expertise- om aan de vraag te voldoen.

Hogescholen moeten daarom keuzes maken en een onderscheidend aanbod gaan bieden ten opzichte van elkaar en de private markt.  LLO zal steeds meer een volwaardige ‘poot’ worden naast regulier onderwijs.”

Gaan straks ook veel banen verdwijnen?

“Niemand weet exact hoe vakgebieden gaan veranderen door de inzet van AI. In voorspellingen wordt ervan uitgegaan dat bepaalde banen verdwijnen, maar dat er ook juist weer nieuwe banen ontstaan”, zegt Schreuder.

“Waarschijnlijk verschuift in veel vakgebieden de aard van het werk. Binnen het vakgebied IT lijken vooral bepaalde junior-taken over te worden genomen door AI. Dat speelt bijvoorbeeld ook in het juridisch vakgebied: juristen kunnen bijvoorbeeld met behulp van een AI-model hun casuïstiek doorzoeken, waardoor ze misschien dit inzetten, in plaats van een junior-medewerker. Wat waarschijnlijk belangrijker wordt, is om met AI te kunnen werken en ook kennis te hebben van de onderliggende structuren, principes en biases.”

Voorbeeld uit de praktijk- Make IT Work(opent in nieuw venster)

De HvA biedt grote omscholingsprogramma’s in de tekortsectoren (Fastswitch(opent in nieuw venster)): social work, IT, onderwijs en techniek.

Daarnaast kunnen bedrijven nu terecht bij het succesvolle HvA-omscholingsprogramma Make IT WorkVia een vaste samenwerking met bedrijven kunnen kandidaten na een halfjaar mét baangarantie aan de slag in de IT. Ook biedt Make IT Work korte trajecten en maatwerk aan voor bedrijven/organisaties.

Baukje Siebrecht, strategisch accountmanager digitalisering LLO: “BV Nederland heeft geen idee wat we als hogeschool allemaal kunnen; dat we ook op maat-trajecten faciliteren en meteen kennispartner zijn."

Make IT Work ondersteunt werkgevers bij het behouden en herpositioneren van gemotiveerde, ervaren medewerkers wanneer functies veranderen. ​​​​​Een voorbeeld: toen Nationale Nederlanden opging in Delta Lloyd, verdween de hypotheekafdeling. Deze mensen zijn omgeschoold zodat ze elders bij het bedrijf aan de slag konden.

Omscholen naar ICT, (jeugd)zorg, onderwijs of techniek? Bekijk de mogelijkheden!

Zij staan als zij-instromer voor de klas