Hartrevalidatie aan huis voor kwetsbare ouderen
Kwetsbare ouderen nemen weinig deel aan hartrevalidatie in het ziekenhuis. Terwijl ze het hard nodig hebben voor herstel en zelfredzaamheid. Michel Terbraak promoveert op de mogelijkheid om revalidatie voor deze groep te organiseren in de thuissituatie.
‘Hart- en vaatziekten komen veel voor’, start Michel Terbraak. ‘Er zijn in Nederland zo’n 1,7 miljoen mensen die eraan lijden. Meer dan de helft hiervan is ouder dan 65 jaar. Na een operatie nemen ouderen helaas weinig deel aan hartrevalidatie op de poliklinieken van ziekenhuizen. Bij ouderen vanaf 70 jaar is dat minder dan 30 procent en bij ouderen vanaf 80 jaar zelfs minder dan 10 procent. We bereiken ouderen onvoldoende met de huidige revalidatieprotocollen. Hoog tijd dus om daar iets in te veranderen.’
Aangewezen op mantelzorg
Michel Terbraak is docent-onderzoeker aan de opleiding Fysiotherapie van de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Hij startte zijn carrière als fysiotherapeut en is geïntrigeerd door complexe uitdagingen en (het beïnvloeden van) het gedrag van mensen. ‘Waar mensen met hartproblemen mee te maken krijgen? Met name verlies aan conditie, dus vermoeidheid en kortademigheid.
Ouderen kunnen hierdoor bijvoorbeeld niet meer zelfstandig boodschappen doen, traplopen, fietsen of tuinieren. Ook hun sociale leven gaat erop achteruit: ze raken meer geïsoleerd en aangewezen op mantelzorg. Een mantelzorger regelt veelal ook het vervoer naar een polikliniek voor hartrevalidatie. Maar veel ouderen willen hun netwerk niet te veel belasten. Het gevolg is dat weinig ouderen deelnemen aan hartrevalidatie. Dit leidt tot onnodig verlies van zelfstandigheid en heropnamen.’
Thuisrevalidatie voor ouderen lijkt dus belangrijk. Terbraak: ‘Maar hoe geef je dit vorm? Dat onderzocht ik tijdens mijn promotietraject onder kwetsbare ouderen vanaf 70 jaar. Wanneer ouderen kwetsbaar zijn? Als zij – bijvoorbeeld door verminderde kracht of ondervoeding – een groter risico lopen op fysieke achteruitgang, heropnamen en overlijden.’
Groter bereik
Terbraaks promotietraject startte met een pilot en een effectiviteitsstudie (zie eerder artikel(opent in nieuw venster)) waarin hij een protocol voor hartrevalidatie aan huis voor kwetsbare ouderen ontworp en testte. ‘Door onvoldoende contrast tussen de interventie- en de controlegroep konden we helaas niet aantonen dat ons programma effectiever is in het terugdringen van heropnames en overlijden. Wél lieten we zien dat het fysiek functioneren van veel mensen – kracht, loopsnelheid en balans - vooruitging. Tijdens de procesevaluatie bleek daarnaast dat 67% van de ouderen de thuisrevalidatie kon volbrengen. Daarmee lijkt het bereik van thuisrevalidatie dus vele malen groter dan het bereik van hartrevalidatie in het ziekenhuis.’
Na de pilot en de effectiviteitsstudie optimaliseerde Terbraak het protocol voor hartrevalidatie aan huis voor kwetsbare ouderen. ‘Hierin staat bijvoorbeeld in welke oefeningen ondersteunend zijn, welke instructies je geeft bij de oefeningen én hoe je rekening houdt met nevenaandoeningen.’ Tijdens diverse fasen van zijn promotieonderzoek werd Terbraak ondersteund door studenten Fysiotherapie.
Juiste norm
Vervolgens onderzocht Terbraak hoe fysiek actief ouderen moeten zijn om goed te revalideren én welke inspanningstest geschikt is in de thuissituatie. ‘Binnen de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB) is het advies voor ouderen: 150 minuten matig/actief bewegen en 2 keer krachttraining per week. Maar dit lijkt vrij fors voor ouderen die net uit het ziekenhuis komen. Daarom onderzochten we met Fitbits in de thuissituatie hoe veel ouderen kort na hun ontslag bewegen en welke hoeveelheid beweging optimaal is voor een goed herstel.
Ook bij de meest kwetsbare mensen zagen we dat de actieveren sneller herstellen. Zo’n 70 tot 75 minuten aan lichte activiteiten per dag – denk aan tuinieren, koken of een brief posten – leek hierbij de ondergrens. Maar om dit met zekerheid te kunnen zeggen, zou dit op grotere schaal getest moeten worden.
Om de conditie in de thuissituatie te testen bleek de steptest – waarbij mensen 2 minuten lang marcheren op de plaats - een goed instrument voor kwetsbare ouderen. We vergeleken de uitkomsten van deze test met de uitkomsten van de conditietest die in het ziekenhuis gebruikt wordt bij hartrevalidatie. De uitkomsten van de 2 tests onder kwetsbare ouderen waren nagenoeg gelijk. Een passend alternatief dus.’
Terbraaks laatste studie was een verkenning onder experts over hun ideeën ten aanzien van thuisrevalidatie voor kwetsbare ouderen. Dit leidde tot een set aanbevelingen, waarbij het belang van personaliseren van de zorg er duidelijk uitsprong.
Zinvolle stap
Al met al lijkt het aanbieden van hartrevalidatie aan huis voor kwetsbaren ouderen een zinvolle stap. Terbraak: ‘Dat is een belangrijke boodschap voor verwijzers en kennis die ik doorgeef aan mijn studenten en collega’s. Er zijn geen redenen om niet te starten met hartrevalidatie aan huis bij kwetsbare ouderen. Na verloop van tijd kun je met elkaar ontdekken of een palliatief traject meer passend is, maar het is altijd zinvol om te onderzoeken of thuisrevalidatie aanslaat.’
Of het ontwikkelde protocol al gebruikt wordt in de praktijk? ‘Nog niet. Daarvoor moet het eerst op meerdere plekken in het land getest worden. Dat zou een mooi vervolg zijn op mijn huidige onderzoek. Dus ik ga zeker op zoek naar mogelijkheden.’ Maar voor het zover is, verdedigt hij op vrijdag 30 januari 2026 om 10.00 uur zijn proefschrift(opent in nieuw venster) in de Amsterdamse Agnietenkapel. In aanwezigheid van zijn promotor Prof. Dr. Wilma Scholte Opreimer (Amsterdam UMC) en co-promotoren Dr. Marike van der Schaaf (Amsterdam UMC en HvA) en Dr. Harald Jørstad (Amsterdam UMC).
Veel succes, Michel!