Hogeschool van Amsterdam

Urban Vitality

HvA-onderzoek: Buitenveldert koploper in ouderenvriendelijkheid

15 jul 2020 12:07 | Urban Vitality

Hoge bankjes, een schone en veilige route naar het winkelcentrum: in Buitenveldert is het straatbeeld aangepast naar de wensen van oudere bewoners. Maar niet alle wijken in Amsterdam zijn zo ingericht op senioren. Vooral in vergelijking met Zuidoost is het contrast groot. Dat constateert Caroline Rijkers, docent-onderzoeker bij de HvA-lectoraten Ergotherapie en Gezondheid en Omgeving.

Met hulp van studenten Ergotherapie onderzocht Rijkers hoe 'ouderenvriendelijk' drie buurten zijn: de wijk Kortvoort (Bijlmer-Oost), de Indische Buurt (Amsterdam-Oost) en Buitenveldert. De resultaten publiceerde zij onlangs in twee onderzoeksrapporten, samen met de GGD Amsterdam en de Vrije Universiteit (VU).

Succes loopt sterk uiteen

Wat vooral opvalt, is dat het succes waarmee wijken zijn aangepast op ouderen sterk wisselt. Waar ouderen in Buitenveldert meepraten met de gemeente en tevreden zijn over de aanpassingen, heerst in Kortvoort vooral ontevredenheid.

Rijkers: “Hét grote verschil is dat de werkgroep Ouderenvriendelijk Buitenveldert zeer betrokken is. De gemeente kent hen goed en hoort zo direct wat er nodig is in de wijk. Voor Kortvoort lijken de keuzes gemaakt vanachter een bureau: hup, een speeltoestel; het sluit niet aan op de wensen van de bewoners. De gemeente heeft wel geprobeerd om hen te betrekken, maar de vraag is of de juiste groep is bereikt.”

Loeihete zittingen

De intentie was uiteraard goed: in Kortvoort is het centrale plein met speeltuin aangepakt, vanuit het idee dat ouderen dit kunnen gebruiken als rust- en ontmoetingsplaats op weg naar het winkelcentrum. Ook zijn er bankjes geplaatst op deze route.

"Maar in de praktijk werkt het niet”, aldus Rijkers. “Vrijwel alle bankjes in Kortvoort ervaren ouderen als te laag, dat maakt opstaan moeilijk of onmogelijk. Ze maken er daarom geen gebruik van.” Daarnaast zijn er nieuwe zitplekken gekomen op de speelplek, maar de zittingen worden loeiheet in de zomer. Ook is er een speeltoestel met glijbaan geplaatst, maar zonder goede trap. Daardoor moeten (groot)ouders jonge kinderen zelf op de glijbaan tillen. Rijkers: “De vernieuwing heeft dus niet uitgepakt zoals bedoeld; de wijk is heel ontevreden over dit plein.”

De vernieuwing van het Krimpertplein in Zuidoost pakte niet uit zoals bedoeld

Niet gehoord

Die ontevredenheid was merkbaar op bijeenkomsten met bewoners. Rijkers: “Acht oudere bewoonsters die hier geregeld bijzaten, voelden zich duidelijk niet gehoord. Het geluid dat zij afgaven was: ‘Moeten we nu alwéér meedenken, de gemeente doet hier toch niets mee. Uiteindelijk besluiten ambtenaren die zelf heel ergens anders wonen, wat hier gebeurt.’”

Verbeteringen in Buitenveldert

De reacties in Zuidoost vormen een groot contrast met de geluiden uit Buitenveldert. In deze buurt hebben de aanpassingen namelijk wél geleid tot meer ontmoetingen, en tot ouderen die meer bewegen. Dat blijkt zowel uit interviews als uit observaties. In deze wijk is vooral geïnvesteerd in een ‘bankjesroute’, met nieuwe, hoge banken met stevige rug- en armleuningen. De bankjesroute leidt van een seniorencomplex via een huisartsenpraktijk naar het winkelcentrum, en weer terug door het park. Rijkers: “Een klein verschil, maar met grote gevolgen. Ouderen stoppen er om uit te rusten, er wordt gepraat. Ze zijn er zelf zeer tevreden over.”

Ook zijn de ouderen tevreden over een ander voorstel dat is doorgevoerd: bij een oversteekplaats over de Amstelveenseweg richting het Amsterdamse Bos blijft het stoplicht nu veel langer op groen staan, zodat oudere voetgangers de overkant op tijd halen.

Caroline Rijkers, docent-onderzoeker bij HvA Ergotherapie

Het geheim van Buitenveldert

Wat maakt nou dat ouderen in Buitenveldert wel krijgen wat zij wensen, terwijl in Kortvoort de aanpassingen averechts uitpakten? Een belangrijk punt is hoe de ouderen zichzelf organiseren en invloed uitoefenen, merkte Rijkers. “De werkgroep uit Buitenveldert heeft ten eerste het voordeel dat de leden hoogopgeleid zijn, en daardoor de weg kennen, ook in de politiek. Maar wat ook een groot verschil maakt, is dat deze ouderen eerder zelf hun wijk op ouderenvriendelijkheid onderzochten, als co-onderzoekers. Sindsdien is deze werkgroep opgericht en zitten zij er continu bovenop.”

Over het onderzoek

Caroline Rijkers heeft haar onderzoek naar de ouderenvriendelijke routes in drie wijken uitgevoerd samen met Lea den Broeder (lector Gezondheid en Omgeving HvA/RIVM ), de GGD Amsterdam en de faculteit der Gedrags- en Bewegingswetenschappen van de VU. De casestudy naar Ouderenvriendelijk Buitenveldert voerde zij uit met Fenna van Nes en Anke Heijsman, (senior-)onderzoekers bij het lectoraat Ergotherapie. Beide onderzoeken zijn uitgevoerd in opdracht van de gemeente Amsterdam.

Vooraf hadden gemeente en GGD in Kortvoort, Buitenveldert en de Indische buurt ‘place games’ gehouden, een soort buurtschouw samen met bewoners, om te kijken op welke punten de buurt ouderen vriendelijker kan. Per wijk zijn vervolgens met beperkte financiën een paar aanpassingen doorgevoerd. Rijkers onderzocht of die veranderingen in de wijk zijn geslaagd. Zorgen die ervoor dat ouderen elkaar meer ontmoeten en meer bewegen?

Om dit te achterhalen, observeerden studenten Ergotherapie op vaste tijdstippen in de wijken. Zij zijn vooraf getraind door de GGD. Ook hebben studenten en onderzoekers ouderen uit de buurten benaderd met vragenlijsten.

Een voorbeeld van een succes dat de werkgroep Ouderenvriendelijk Buitenveldert heeft bereikt, is hun strijd voor de praktijkondersteuner huisarts voor ouderen (POH-O), die er volgens hen in iedere huisartsenpraktijk moest komen. Zo'n praktijkondersteuner kan namelijk zicht houden op de kwetsbare 75-plussers in de wijk, die vaak hulp tekortkomen, vereenzamen en zelf niet aan de bel trekken.

De werkgroep beet zich hier als een pitbull in vast. Rijkers: “Zij probeerden dit op de agenda te krijgen van de Huisartsenkring Buitenveldert, maar kwamen er niet doorheen. Uiteindelijk hebben zij maandenlang net zo lang gebeld, tot zij een ‘gewone’ kennismaking konden regelen met de voorzitter van de Huisartsenkring. Daar konden zij hun voorstel introduceren.”

De grote doorbraak kwam op een bijeenkomst van de directie van zorgverzekeraar Zilveren Kruis in Buitenveldert. De gemeente vroeg de ouderen om hier hun verhaal te doen. Na een pleidooi van de werkgroep heeft het Zilveren Kruis drie jaar financiering toegezegd voor de inzet van een POH-O in alle Amsterdamse huisartsenpraktijken.