Hogeschool van Amsterdam

Kenniscentrum Onderwijs en Opvoeding

Promotie Marloes van Verseveld

Evenement

Op donderdag 24 juni om 13.00 uur verdedigt Marloes van Verseveld haar proefschrift 'Strengthening teachers in their role to identify and address bullying among students in elementary schools'.

Marloes van Verseveld

De promotieplechtigheid zal plaatsvinden in de Agnietenkapel, maar is vanwege de coronamaatregelen alleen online bij te wonen.

De link naar de livestream volgt hier.

Over het proefschrift

Lees hier de digitale versie van het proefschrift.
Meer informatie over het promotieonderzoek van Marloes vind je hier.

Promotoren Prof. dr. Ron Oostdam
Prof. dr. Ruben Fukkink
Co-promotor: Dr. M. (Minne) Fekkes

Pesten signaleren en aanpakken is een lastige taak voor scholen en leerkrachten. Leerkrachten geven aan niet altijd te weten hoe zij kunne handelen en hebben behoefte aan ondersteuning. Schoolbrede anti-pestprogramma’s, zoals KiVa en PRIMA, kunnen handvatten bieden, maar de vraag is: helpt het leerkrachten wel om pesten beter te signaleren en aan te pakken? Wat vinden leerkrachten zelf eigenlijk lastige situaties? En wat zijn de effecten van zo’n programma op het handelen van leerkrachten?

Deze vragen heeft Marloes van Verseveld onderzocht in haar promotieonderzoek ‘Strengthening teachers in their role to identify and address bullying among students in elementary schools’. Er werden daarvoor een meta-analyse (literatuuronderzoek), een kwalitatief onderzoek en een experimenteel onderzoek uitgevoerd. In het laatste onderzoek stond de evaluatie van het vernieuwde schoolbrede PRIMA-programma centraal.

Pesten is een groepsproces

Pesten is niet iets dat enkel gebeurt tussen de pester en de gepeste. Pesten is een groepsproces is waarbij alle leerlingen in de klas een rol kunnen spelen. Leerlingen kunnen betrokken zijn als meelopers of aanmoedigers van het pesten, door bijvoorbeeld te gaan lachen als er gepest wordt. Leerlingen kunnen zich ook afzijdig houden, dit zijn buitenstaanders. Als laatste groep heb je de verdedigers, die wel actief ingrijpen wanneer er gepest wordt en opkomen voor het slachtoffer van pesten. Vanuit deze dynamiek zouden preventieve maatregelen en interventies tegen pesten zich niet alleen moeten richten op pesters en gepeste kinderen, maar is het ook belangrijk om aandacht te hebben voor de andere rollen.

Versterken anti-pestprogramma’s het handelen van leerkrachten bij pesten?

Er is eerst in de literatuur gekeken wat er bekend is over de effecten van anti-pestprogramma’s op het handelen van leerkrachten. Uit een berg literatuur bleven er uiteindelijk 13 studies over die lieten zien dat anti-pestprogramma’s een positief effect kunnen hebben op de competenties van leerkrachten (bijv. houding, kennis, vertrouwen in eigen kunnen) en ook op het handelen zelf; leerkrachten grepen significant vaker in na de inzet van een anti-pestprogramma. In de onderzochte programma’s speelden leerkrachten een rol in veel verschillende onderdelen, en met name de programma’s met een sterke leerkracht-component, zoals een intensieve training, lieten sterkere effecten zien. Alhoewel deze conclusies met voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd vanwege het klein aantal studies, wijzen de resultaten erop dat het belangrijk is om een sterke leerkracht-component te hebben in anti-pestprogramma’s.

Wat vinden leerkrachten lastige pestsituaties?

Om leerkrachten beter te kunnen ondersteunen hebben we 38 leerkrachten geïnterviewd met de vraag wat zij lastige pestsituaties vinden en waarom. We verwachtten dat leerkrachten met name in zulke situaties handvatten zoeken om goed om te kunnen gaan met pestgedrag. Er kwamen vier lastige situaties naar voren: 1) het signaleren van pestgedrag dat buiten het zicht gebeurt, zoals in digitale groep apps; 2) het bepalen van de ernst van de situatie wanneer kinderen pestgedrag melden die leerkrachten zelf niet zien, of wanneer zij verschillende verhalen horen van kinderen die het hebben gezien; 3) het aanpakken van pestgedrag waar kinderen met sociaal-emotionele of gedragsproblemen bij betrokken zijn; en 4) het omgaan met weerstand bij ouders wanneer zij oplossingen aandragen om pestgedrag te stoppen. Leerkrachten ervaren over al deze gebieden een lage mate van vertrouwen in eigen kunnen en twijfelen daardoor over hun handelen. Deze resultaten laten zien dat leerkrachten met name op deze gebieden ondersteuning kunnen gebruiken.

Versterkt PRIMA de leerkracht in het handelen bij pesten?

De PRIMA aanpak is tijdens het promotieonderzoek vernieuwd, waarbij in verschillende onderdelen geprobeerd de leerkracht beter te ondersteunen. Het evaluatieonderzoek liet echter geen veranderingen zien in het handelen van leerkrachten door Prima. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn dat leerkrachten al hoog scoorden op de voormeting, wat erop wijst dat zij zichzelf al behoorlijk bekwaam voelden. Een andere verklaring is dat de training niet intensief genoeg was. Ook kan het zo zijn dat we geen effecten vonden omdat het programma zo verschillend is geïmplementeerd. Bijna de helft van de leerkracht gaf aan geen van de onderdelen te hebben ingezet. Het bleek dat vooral leerkrachten met weinig werkervaring het programma gebruikten, evenals leerkrachten die zelf een hogere mate van pestgedrag signaleerden in hun klas. Deze bevindingen suggereren dat niet alle leerkrachten behoefte hebben aan een dergelijk programma.

Vermindert PRIMA pestgedrag onder leerlingen?

De evaluatie van Prima liet wel significante effecten op leerling niveau zien. Na de inzet van het gehele Prima programma was het aantal slachtoffers en aanmoedigers volgens klasgenoten significant gedaald ten opzichte van het aantal slachtoffers en aanmoedigers in de controlescholen. Deze effecten werden sterker naarmate leerkrachten meer onderdelen gebruikten. We vonden geen effecten op zelfgerapporteerd pestgedrag, het aantal pesters, buitenstaanders en verdedigers. Ook hierbij moet vermeld worden dat de mate waarin leerlingen werden blootgesteld aan het programma erg varieerde tussen scholen.

Praktische implicaties

Pesten blijft een complex fenomeen voor leerkrachten, en de implementatie van dergelijke programma's is kwetsbaar. Mogelijk vraagt een schoolbreed programma met meerdere componenten een grote inspanning van leerkrachten. Op basis van onze bevindingen wordt gesteld dat basisscholen baat kunnen hebben bij evidence-based antipestprogramma's als inderdaad meerdere componenten adequaat worden ingezet en als deze zich richt op zowel het versterken van leerlingen en leerkrachten.

Vragen?

Voor vragen of meer informatie kun je contact opnemen met de paranimfen Eline van Batenburg of Anika Groeneveld.

15 juni 2021

Datum

Startdatum 24 jun

Tijd

13:00 - 14:30 uur