Hogeschool van Amsterdam

Vermoeidheid kan dodelijk zijn; vooral in de luchtvaart

2 dec 2015 10:32 | Afdeling Communicatie

Slaaptekort kan ons werk net zo nadelig beïnvloeden als dronkenschap. In sectoren als de medische wereld en de luchtvaart kan vermoeidheid fatale gevolgen hebben. Voor alcohol bestaat een test, maar hoe meet je vermoeidheid? Daaraan werken onderzoekers en studenten van Aviation bij de Hogeschool van Amsterdam.

Vermoeidheid is een enorm complex fenomeen; er is een heleboel dat we nog niet weten,’ zegt Alfred Roelen, onderzoeker bij de Hogeschool van Amsterdam en het NLR, het Nederlands Lucht- En Ruimtevaartcentrum. Roelen houdt zich bezig met luchtvaartveiligheid, en is de laatste jaren gespecialiseerd in vermoeidheid.

Wanneer we een slaaptekort hebben of ons ritme verstoord is, holt ons geheugen achteruit, waardoor we ook bij routines steken laten vallen. We reageren trager, zijn minder communicatief en kunnen ook met onze ogen open microslaapjes doen van zo’n 2 tot 30 seconden, zonder het zelf door te hebben. In dat ‘afwezige’ moment ronden we soms tegelijk nog een simpele taak af.

Onderzoeker Alfred Roelen: ‘Vermoeidheid beïnvloedt de automatische, meer simpele processen, maar vooral de hogere denkvaardigheden. En dat zijn juist de vaardigheden die enorm belangrijk zijn piloten, omdat ze alert moeten zijn op onverwachte signalen en dan beslissingen moeten nemen. Het heeft invloed op alle competenties die belangrijk zijn om te vliegen.’

Fataal slaapgebrek

Uit onderzoek van de National Transportation Safety Board (NTSB) blijkt dat zo’n 20 tot 30% van de vliegtuigongelukken voortkomt uit vermoeidheid van de piloot. Het onderzoek naar de invloed van vermoeidheid op de veiligheid heeft een vlucht genomen sinds een fataal ongeluk door menselijke fouten van Colgan Air in de VS (2009). Uit onderzoek bleek dat zowel de captain als de first officer erg vermoeid was, omdat ze het halve land hadden doorgevlogen voor ze aan hun werkshift begonnen.

Binnenkant cockpit

Blaastest voor vermoeidheid

Roelen: ‘Het ongeluk toont aan dat de werk- en rusttijdenregeling alleen niet voldoende is. Daarmee schrijf je weliswaar voor hoeveel uur iemand achter elkaar mag werken, maar er wordt geen rekening gehouden met wat iemand in zijn vrije tijd doet. Voor alcohol in de vrije tijd bestaat een regel; je mag twaalf uur voor de vlucht niets drinken. Daarvoor bestaat de blaastest, maar voor vermoeidheid is er nog niet zo’n richtlijn en meetmethode. Die willen we daarom ontwikkelen.’
Roelen en zijn collega’s onderzoeken hoe objectief kan worden gemeten hoe vermoeid iemand is, voordat diegene de cockpit instapt.

Proefpersoon met elektroden op het hoofd voor vermoeidheidstest

Ander stemgeluid

Alfred Roelen begeleidt Aviation-studenten die afstuderen op vermoeidheid in de luchtvaart en het ontwikkelen van zo’n test. Zo onderzocht HvA-student Rutger Stuut in samenwerking met NLR of je aan de hand van iemands stem kan vaststellen hoe vermoeid diegene is. Rutger interviewde een groep personen op twee dagen. De eerste testdag hadden zij acht uur geslapen, waarna hun stemgeluid op een recorder werd opgenomen. Daarna instrueerde hij de proefpersonen om vier dagen maar zes in plaats van acht uur te slapen, waarna hij weer het stemgeluid opnam en beide opnames vergeleek. Er bleek een significante correlatie te zijn tussen frequentie en volume van de stem en vermoeidheid. De proefpersonen spraken beduidend lager en zachter toen zij vermoeid waren.

Bril tegen blauw licht

Een andere Aviation-student, Bruno Langelaan, onderzocht onder beveiligingspersoneel op een Nederlandse luchtmachtbasis in Mali of het effect had wanneer zij een speciale bril droegen tegen blauw licht. Die moesten de proefpersonen een week lang een uur voor het slapengaan opzetten. ‘Helaas waren de omstandigheden moeilijk, omdat het personeel een week in tenten overnachtte, en daardoor minder goed sliep, wat de resultaten beïnvloedde,’ legt Roelen uit. ‘Desondanks is het een goede illustratie van de diversiteit van ons onderzoek.’

Tijdsgeest

Het probleem is hoe dan ook urgenter dan ooit, legt Roelen uit: ‘Vroeger was het simpel: je ging vroeg slapen, en stond vroeg op om naar je werk te gaan. Nu leven we in een 24-uurs-economie, en kunnen we ’s nachts nog allemaal dingen doen op onze iPad en telefoon. Daarnaast speelt ook de bedrijfscultuur, net als in de medische sector: je bent stoer als je doorpakt met weinig slaap. Maar het is helemaal niet stoer, het is gevaarlijk. Gelukkig neemt dit bewustzijn toe, en worden we door het onderzoek naar vermoeidheid met z’n allen slimmer.’

De Aviation Academy van de HvA organiseert op 12 december de Aviation Knowledge & Career Day, waar dit onderwerp aan bod komt.

NLR voerde eerder een groot onderzoek uit naar vermoeidheid, en liet piloten na te weinig slaap in een simulator vliegen, waarna de effecten werden gemeten. Wat opvalt zijn de enorme verschillen in individuen, als het gaat om reacties op vermoeidheid. De onderzoekers proberen in kaart te brengen hoe het kan dat mensen zo verschillend reageren. Lees ook de factsheet over vermoeidheid, die Aviation-studenten hebben gemaakt op www.luchtvaartfeiten.nl.