Hogeschool van Amsterdam

Fouten maken is menselijk, ook in de cockpit

5 dec 2012 13:23 | Afdeling Communicatie

Lector Aviation Engineering Robert Jan de Boer vertelt over ‘cognitieve weerstand’: het fenomeen dat we onverwachte signalen te laat oppikken, omdat we daar van nature weerstand aan bieden. Het verklaart waarom mensen soms duidelijke signalen van bijvoorbeeld de automatisering toch over het hoofd zien. Juist in de cockpit is het cruciaal om deze cognitieve weerstand te overwinnen.

 ‘We zijn gewend op de automatische piloot te denken. Scherp blijven en rekening houden met het onverwachte kost ons veel meer energie,’ legt Robert Jan de Boer uit. Maar de werkelijkheid laat zich niet voorspellen: dat blijkt bijvoorbeeld als een ramp of ‘zwarte zwaan’ zich voordoet. Vooral voor piloten is het belangrijk om signalen op te pikken en adequaat hierop te reageren.

Menselijke denkfout

Cognitieve weerstand houdt in dat we signalen uit de buitenwereld wel waarnemen, maar dat we deze pas na langere tijd gebruiken om onze denkkaders aan te passen. De Boer: 'Dit mechanisme zorgt ervoor dat we de wereld makkelijker kunnen ordenen.' De Boer geeft het volgende voorbeeld: 'Hoeveel van elke diersoort nam Mozes mee in de Ark?' De meeste mensen zullen als antwoord 'twee' geven. Een voorbeeld van hoe ons brein een truc met ons uithaalt: onze hersenen scannen vanzelf over het woord 'Mozes' heen . Binnen bepaalde beroepen is het cruciaal om juist het bewuste nadenken te activeren en zo deze cognitieve weerstand te overwinnen.

Onzekerheid is goed

De Boer onderzoekt in hoeverre bepaalde karaktereigenschappen en emoties invloed hebben op de cognitieve weerstand. Uit het onderzoek blijkt dat positieve emoties de cognitieve weerstand versterken en negatieve emoties dit juist verzwakken. Ook karaktereigenschappen hebben invloed: onzekerheid verzwakt de cognitieve weerstand. De Boer: 'Onzekerheid wordt binnen de psychologie traditioneel als een negatieve eigenschap gezien. Maar in dit geval heeft het dus voordelen voor bepaalde vakgebieden. En onzekerheid is juist een eigenschap waar techneuten een overmaat van hebben.'

Seneca's fout

Het onderzoek naar cognitieve weerstand wordt voortgezet en kan ook gevolgen gaan hebben voor de eigenschappen die momenteel voor piloten als belangrijk worden verondersteld. Piloten worden nu juist geselecteerd op eigenschappen als stressbestendigheid en rationaliteit, maar het kan dus goed zijn dat deze criteria in de toekomst veranderen. De Boer: 'We onderzoeken dit onder andere in de vluchtsimulator van de Hogeschool van Amsterdam. Eerder dit jaar zijn een aantal studenten afgestudeerd op 'automation surprise'*. Uit het onderzoek blijkt dat veel beginnende piloten niet de signalen oppikten die duidelijk zichtbaar waren op de cockpitdisplays. Seneca zei: "zich vergissen is menselijk , maar volharden is des duivels." Uit dit onderzoek blijkt dat fouten maken menselijk is, maar het volharden daarin ook. We zijn niet altijd in staat om signalen vanuit de werkelijkheid op te pikken.'

 

Meer informatie over de Aviation Knowledge and Career Day vind je op www.akcd.nl .

Lees de samenvatting van Seneca's error , het proefschrift van R.J. de Boer, waarop hij onlangs is gepromoveerd aan de TU Delft.

*'Automation surprise' is het fenomeen dat cockpitbemanningen verrast worden door (uitblijvende) acties van de vliegtuigcomputers. Incidenten en ongelukken worden in toenemende mate toegeschreven aan automation surprise.