Hogeschool van Amsterdam

Vrijheid in verbondenheid

Gepost op: 6 jul 2015 | Afdeling Communicatie

De zomer is echt begonnen. Tijd om al een beetje terug te kijken op het bijna afgelopen jaar. In veel bijeenkomsten en ontmoetingen stond het onderwerp future proof onderwijs op de agenda. We zijn het er met elkaar over eens dat de toekomst van het onderwijs zich moeilijk laat voorspellen. Hooguit kunnen we extrapoleren. En als er een gemeenschappelijke factor is in alle gesprekken met onze studenten dan is het de keuzevrijheid: de wens van studenten om zelf mede vorm te geven aan het onderwijs, het eigen pad naar het diploma te kiezen. Is er sprake van een nieuw paradigma in het onderwijs? Met dit blog ga ik in op die vraag.

We staan dus aan het begin van een belangrijke en ingrijpende ontwikkelingsfase. Studenten moeten hun eigen uitdagingen en hun eigen ambitie kunnen opvolgen, over de grenzen van de domeinen van de HvA heen en over de grenzen van een hogeschool of universiteit. Onmiskenbaar is de eigen speelruimte een onderdeel van het kwaliteitsbegrip waarmee studenten het onderwijsveld confronteren. Als dit kwaliteitsbegrip wordt erkend zullen we afstand moeten nemen van de volledig voorgeprogrammeerde en dichtgetimmerde leerroutes waarop ons onderwijs nog steeds is gebaseerd en gaan denken in  flexibele leerroutes.

Verloren vrijheid...

Die nieuwe vrijheid van de studenten zal naar verwachting de vrijheid van de docenten beperken, de professionele autonomie. Het idee dat de individuele docent de eigen idee├źn kwijt kan in het curriculum is immers mede ingegeven door het vermogen om het programma naar eigen hand te zetten. Het idee van de vrije student is zelfs beperkend als we de vrijheid van de docenten ruimer zien, verleggen naar de professionele ruimte voor opleidingsteams. Vanzelfsprekend zijn docenten binnen onderwijsprogramma's afhankelijk van elkaar. Afstemmen in fasen, maar ook tussen fasen in het programma is vanzelfsprekend, zo bleek bij de vele bezoeken aan onze opleidingen. En er is nog een laatste beperking van de professionele autonomie door toenemende vrijheid van studenten: de faciliteiten. Zodra studenten keuzes buiten de eigen opleiding of het eigen domein kunnen maken impliceert dit al snel de harmonisatie van het OER en de infrastructuur (informatie, communicatie, leerplatform).

En terug...

Vrijheid van studenten staat haaks op de vrijheid van docenten, zo lijkt de vanzelfsprekende conclusie. Dat deze alleen juist is als het nieuwe kwaliteitsbegrip ons overkomt als ware het een onontkoombaar natuurverschijnsel, is geruststellend. De belangrijkste vraag van het hoger onderwijs op dit moment is dan ook hoe studenten en docenten elkaar vinden in de ontwikkeling van het nieuwe onderwijs. Dat vraagt doordenking van het stelsel en niet alleen van het onderwijsproces zelf. De oude arena moet worden vernieuwd, zodat studenten en docenten samen beter tot hun recht komen. Studenten moeten een duidelijke stem krijgen in de ontwikkeling van het onderwijs, samen met de docenten. Het opleidingsteam moet ook de studenten omvatten.

Een belangrijke voorwaarde voor de samenwerking is de erkenning van wederzijds belang. De algemeen erkende deskundigheid en ervaring van de docenten en de studenten, ieder op hun eigen manier en vanuit hun eigen perspectief. Verrijking van deskundigheid en ervaring door empathie en dialoog. Empathie is in dit verband het vermogen om in de schoenen van de ander te staan en met de ogen van de ander te kijken (vrij naar Obama, o.a. in zijn recent  uitgesproken Amazing Grace rede in Charleston). Dialoog is de redelijke uitwisseling van argumenten, gericht op het vinden van een gemeenschappelijk beeld.

Op de weg door de instituties

Empathie en dialoog zijn twee samenhangende voorwaarden om het nieuwe onderwijs tot stand te brengen. Hoe moeilijk kan het zijn als de ene (ervaren) professional de andere (beginnende) professional ontmoet. Welnu, de ervaring leert dat een paar afspraken over spelregels kunnen helpen. Binnen de HvA is daarom veel aandacht besteed aan de rol van de Opleidingscommissies  (per definitie de ontmoetingsplaats van studenten en docenten) en de Examencommissie (garantie voor de waarde van het diploma). Twee belangrijke organen van het opleidingsteam in het nieuwe onderwijs die kunnen bijdragen aan de dialoog binnen het team. Binnenkort zal overigens het vernieuwde medezeggenschapsreglement worden gepubliceerd, met daarin een duidelijke en sterke plaats voor de Opleidingscommissies en een duidelijke link tussen Opleidingscommissie, Examencommissie en Deelraad.

De zomer is echt begonnen en de periode van vakanties breekt langzamerhand aan. Paradigmatische veranderingen in het onderwijs zijn zichtbaar en dwingen ons na te denken over de wijze waarop we er mee omgaan. Studenten en docenten komen in een andere verhouding tot elkaar te staan. Dat is een uitdagende en mooie ontwikkeling. Zeker als we in staat zijn het wederzijdse belang in te zien en in staat zijn het redelijke gesprek te voeren op basis van het vermogen om met de ogen van de ander te kijken. Ik wens ieder lid van de hogeschoolgemeenschap een mooie en ontspannen vakantie en het geruststellende inzicht dat doordenking en verandering van de inrichting van het onderwijs een gemeenschappelijk belang is.

Blog van Huib

Huib de Jong
Auteur:

dhr.  H.M. de Jong (Huib)