Hogeschool van Amsterdam

Schaduw verlaagt gevoelstemperatuur veel meer dan water of groen

HvA-onderzoek onder 2000 burgers: schaduw beste remedie tegen hittestress

5 apr 2017 10:15 | Afdeling Communicatie

Het verkoelende effect van schaduw is veel groter dan het effect van water of van groen in de stad. Uit een grootschalige onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) blijkt dat de gevoelstemperatuur in de schaduw tijdens hete zomerdagen tussen de 10 en 20 graden lager is dan de gevoelstemperatuur op een verharde locatie in de zon. Bij water en groen in de stad is dat verschil veel kleiner. “Gemeenten zijn zich onvoldoende bewust van dat effect op hun burgers”, stelt Lisette klok, meteoroloog en docent-onderzoeker bij de HvA. Het eindrapport ‘De Klimaatbestendige Stad’ wordt vandaag gepresenteerd tijdens een HvA-symposium over het klimaatbestending maken van steden.

 

Extremen

Het is algemeen bekend dat de huidige klimaatverandering leidt tot meer extremen: ook in Nederland zal steeds vaker grote hitte en droogte of hevige regenval met wateroverlast voorkomen. Een steeds warmer wordende aarde met meer tropische dagen kent voor de leefbaarheid van de stad naast voordelen (meer buitenrecreatie, meer terrasjesweer) ook grote nadelen als gevolg van stijgende temperaturen en hittestress. De problemen zijn zeer divers. Van gezondheidsproblemen (meer slaapproblemen, meer ziekenhuisopnamen, meer sterfte) tot onder meer problemen met de leefbaarheid (minder arbeidsproductiviteit, sociale overlast, brandgevaar) en waterproblemen (hogere vraag, aantasting kwaliteit).

Deltaprogramma

Om de gevolgen van klimaatverandering waar mogelijk tegen te gaan hebben tal van partijen in 2014 in het kader van het zogenoemde Deltaprogramma afgesproken dat gemeenten binnen dertig jaar klimaatbestendig moeten zijn.  Onderdeel daarvan zijn maatregelen die de openbare buitenruimte voor burgers koel en leefbaar moeten houden tijdens hete dagen. Gemeenten zijn daar in het kader van hun zorgplicht voor burgers verantwoordelijk voor. Om gemeenten concrete aanbevelingen aan te reiken, startte in 2015 onder aanvoering van de HvA het onderzoek ‘De Klimaatbestendige Stad". De uitkomsten van dat onderzoek moeten de lokale bestuurders helpen om de openbare ruimte in de toekomst klimaatbestendig te maken.

Klimaat 3

Mobiel weerstation

Groen, water en schaduw

Een deel van het onderzoek ‘De Klimaatbestendige Stad” richtte zich op drie meest voorkomende maatregelen om verkoeling in de buitenruimte te creëren: groen (zoals grasvelden), waterpartijen en schaduw. Daarbij keken de onderzoekers niet alleen naar het effect op de buitentemperatuur, maar ook naar het gevolg voor de gevoelstemperatuur.  In 2015 en 2016 verrichtten de onderzoekers op dagen met een temperatuur van meer dan 25 graden metingen met mobiele weerstations in de nabijheid van water, groen of schaduw. Daarnaast werden bijna 2000 bewoners en bezoekers van Amsterdam gevraagd hoe heet of koel men een groen-, water- of schaduwlocatie ervoer.

Gevoelstemperatuur

Uit het representatieve onderzoek blijkt dat door de aanwezigheid van water, groen of schaduw de feitelijke luchttemperatuur tussen de 0,5 en 1 graad daalt ten opzicht van een versteende of zonnige omgeving. Het verschil tussen water, groen of schaduw is daarbij nihil. Heel anders blijkt dat te zijn met de gevoelstemperatuur, waarbij ook andere meteorologische factoren meetellen als straling, windsnelheid en luchtvochtigheid. Op basis van data van de mobiele weerstations berekenden de onderzoekers in de nabijheid van water of groen een lagere gevoelstemperatuur van tussen de 2 en 4 graden. In de schaduw (door bomen of gebouwen) kwamen de onderzoekers uit op een verlaging van de gevoelstemperatuur van tussen de 10 en 20 graden.

Klimaat 1

Lisette Klok, meteoroloog en docent-onderzoeker bij de HvA : "Schaduw is het meest effectief om de gevoelstemperatuur te verlagen."

Thermische beleving

In aanvulling op deze uitkomsten werden bijna 2000 mensen ondervraagd naar de zogenoemde thermische beleving, de beleving van de gevoelstemperatuur in combinatie met persoonlijke en psychologische factoren als leeftijd, activiteit, gemoedstoestand of kleding. De ondervraagden gaven aan water of een groene omgeving niet als significant koeler of aangenamer te ervaren. Bij schaduw was het verschil in thermische perceptie echter nadrukkelijk wel aanwezig. Schaduw werd veel vaker als aangenaam en koeler ervaren dan de nabijheid van water of groen. Mensen die in de schaduw stonden, gaven ook minder vaak aan de voorkeur te hebben voor een (nog) koelere locatie."

Zorgplicht

Volgens Lisette Klok zijn de uitkomsten belangrijk voor gemeenten die een zorgplicht hebben ten opzichte van hun burgers. “Het onderzoek laat zien dat het effect van schaduw het meest effectief is om de gevoelstemperatuur te verlagen. Het creëren van schaduwrijke plekken is dus een effectieve maatregel tegen hittestress. Dat feit is nog onvoldoende bekend bij gemeenten. Terwijl juist zij aan het roer staan om keuzes te maken hoe een stad klimaatbestendig ingericht moet worden.  Bijvoorbeeld door bewust te kiezen voor bomenaanplant als bron van schaduw: het voornaamste middel tegen opwarming. Bomen verbeteren het comfort in de stad. Minder hittestress heeft ook een positief effect op gezondheid (minder doktersbezoeken, minder ziekenhuisopnames, minder sterfte), slaapcomfort, arbeidsproductiviteit en energieverbruik voor koeling. Gemeenten moeten bij ieder (her)ontwerp van een straat of een wijk dan ook rekening houden met hitte en het voorkomen van de gevolgen daarvan. De uitkomsten van dit onderzoek kunnen daarbij een handvat zijn”.

Aan het onderzoeksproject ‘De Klimaatbestendige stad’ werkten onder regie van de Hogeschool van Amsterdam zowel gemeenten als kennisinstellingen mee: gemeente Amsterdam, Eindhoven, Hoogeveen en Houten, ingenieursbureau Amsterdam, Waternet en Hanzehogeschool Groningen.